usc.gal
Un estudo realizado en San Vicente de Trigás revela o papel esencial das mulleres na construción histórica do rural | Universidade de Santiago de Compostela
O traballo das mulleres foi esencial para o sostemento das comunidades rurais, tanto nas tarefas produtivas como no ámbito doméstico, nos coidados e na organización da vida cotiá. Esta é unha das principais conclusións da investigación desenvolvida na parroquia de San Vicente de Trigás (Mondoñedo) arredor do papel histórico das mulleres nas comunidades rurais. O estudo, no que participan investigadoras das tres universidades galegas, parte dos resultados das escavacións arqueolóxicas realizadas no xacemento do Combarro, que documentaron unha ocupación rural altomedieval coa que aproximarse ás formas de vida, organización dos espazos, actividades cotiás e transformacións experimentadas pola comunidade ao longo do tempo. As principais conclusións do estudo preséntanse este sábado 10, no Pazo de San Tomé (Cuartel Vello) de Mondoñedo, a partir das 10.30 horas. A investigación arqueolóxica constitúe un dos piares do proxecto ao ofrecer unha base material desde a que analizar como se construíu historicamente o rural e como se articularon as actividades produtivas, domésticas e de mantemento. Estes datos póñense en diálogo coa etnografía e coa memoria oral das mulleres da parroquia, permitindo establecer unha lectura transhistórica das prácticas de coidado, do traballo cotián e da transmisión de coñecementos. Esta realidade fala dunha dobre carga de traballo, produtiva e reprodutiva, “que converteu as mulleres en axentes fundamentais da vida rural”, destaca Celtia Rodríguez González, investigadora da Universidade de Santiago de Compostela e do Centro de Investigación Interuniversitario das Paisaxes Atlánticas Culturais (CISPAC). A investigación procura así recuperar e visibilizar experiencias que quedaron en gran medida fóra dos relatos tradicionais, situando os coidados e as actividades de mantemento como elementos centrais para comprender historicamente a organización das sociedades rurais. “Papel central na transmisión de coñecementos e saberes” Tal e como destaca Celtia Rodríguez, “a investigación mostra unha clara dobre carga de traballo feminino, xa que as mulleres participaban activamente nos labores agrícolas, gandeiros e noutras actividades económicas, ao tempo que asumían de maneira maioritaria os coidados, a crianza, a alimentación, a xestión doméstica e outras tarefas indispensables para a reprodución da vida”. Desempeñaron tamén, continúa a investigadora, “un papel central na transmisión de coñecementos e saberes entre xeracións, vinculados ao traballo, ao territorio, aos recursos, á alimentación, aos coidados e ás prácticas comunitarias”. A combinación entre escavación arqueolóxica, etnografía e memoria oral permite reconstruír unha historia do rural que vai máis alá dos grandes acontecementos e que sitúa no centro as prácticas cotiás e as persoas que fixeron posible a continuidade das comunidades. Neste sentido, as escavacións no Combarro evidencian a existencia dunha comunidade rural cunha longa traxectoria histórica e permiten analizar materialmente a organización dos espazos, as actividades domésticas e produtivas e as transformacións do asentamento ao longo do tempo. O diálogo entre os restos arqueolóxicos e as memorias contemporáneas mostra, ademais, continuidades e cambios nas formas de habitar, traballar e coidar o territorio, permitindo entender a paisaxe rural como o resultado dunha construción social acumulada ao longo de xeracións. “O estudo pon así de manifesto que moitas das actividades que sostiveron o rural quedaron infrarrepresentadas nos relatos históricos tradicionais, especialmente aquelas relacionadas cos coidados, o mantemento e o traballo doméstico, malia seren fundamentais para a supervivencia das comunidades, e evidencia que as mulleres foron protagonistas activas na organización da comunidade, na xestión dos recursos, na conservación da memoria e na configuración das paisaxes que chegaron ata a actualidade”, conclúe a investigadora. Programa da xornada A xornada do 10 de outubro comezará cunha apertura institucional na que participarán Iria Castro Fernández, vicepresidenta de Cultura da Deputación de Lugo; Laura Oso, da Universidade da Coruña e do CISPAC; e a propia Celtia Rodríguez González, da USC e o CISPAC. Ás 11.00 horas presentarase o proxecto ‘Axencia feminina, coidados e memoria: unha aproximación transhistórica ao rural galego desde O Combarro, San Vicente de Trigás, Mondoñedo’, xunto co vídeo-documental realizado no marco da investigación. A peza audiovisual recolle parte das voces e memorias das persoas vinculadas á parroquia e establece un diálogo cos resultados dos traballos arqueolóxicos e etnográficos desenvolvidos no territorio. A partir das 12.00 horas desenvolverase a mesa redonda ‘A axencia feminina no rural’, coa participación de Rebeca Blanco-Rotea, da Universidade do Minho, e Marga Fernández Mier, da Universidade de Oviedo. O debate abordará o papel das mulleres na construción das paisaxes rurais, na xestión dos recursos, nos coidados, na memoria comunitaria e na transmisión de coñecementos, poñendo en común distintas perspectivas de investigación sobre o noroeste peninsular. A programación continuará pola tarde, ás 16.00 horas, cun roteiro por San Vicente de Trigás, con saída desde a capela da parroquia. O percorrido permitirá trasladar ao territorio os debates desenvolvidos durante a mañá e conectar directamente investigación, patrimonio, memoria e comunidade. A iniciativa enmárcase no proxecto “COIDARQ. Coidados, materialidades e espazos”, pertencente ás axudas Posdoutorais da Xunta de Galicia e está financiada a través do convenio de colaboración entre a Consellería de Educación, Ciencia, Universidades e Formación Profesional e a Universidade de Santiago de Compostela para o desenvolvemento de accións estratéxicas de I+D+i 2025-2026, no marco da IV edición do Programa Xan de Forcados do CISPAC. A actividade conta ademais coa colaboración da Área de Cultura da Vicepresidencia da Deputación de Lugo, que apoia esta xornada como espazo de encontro entre investigación, patrimonio e sociedade.
